Mobbing a naruszenie dóbr osobistych pracownika – zbieżność roszczeń i problematyka kumulacji podstaw prawnych

I. Mobbing i dobra osobiste – dwa różne pojęcia

Mobbing ma ścisłą definicję z art. 94³ § 2 Kodeksu pracy. Zachowania muszą być uporczywe i długotrwałe, polegać na nękaniu lub zastraszaniu oraz powodować ustawowo wskazany skutek albo zmierzać do poniżenia, ośmieszenia, izolowania lub wyeliminowania pracownika z zespołu. Przesłanki te ocenia się łącznie.

Dobra osobiste, takie jak godność, cześć, dobre imię, prywatność i zdrowie, podlegają ochronie niezależnie od tego, czy zachowanie spełnia pełną definicję mobbingu. Pojedyncza bezprawna wypowiedź może więc naruszać godność lub dobre imię, choć z powodu braku długotrwałości nie będzie mobbingiem.

II. Roszczenia z Kodeksu pracy

Art. 94³ Kodeksu pracy kieruje obowiązek przeciwdziałania mobbingowi do pracodawcy. Pracownik może dochodzić:

• zadośćuczynienia, jeżeli mobbing wywołał rozstrój zdrowia – na podstawie art. 94³ § 3 KP,
• odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie – jeżeli doznał mobbingu albo wskutek mobbingu rozwiązał umowę o pracę, na podstawie art. 94³ § 4 KP.

Od 7 września 2019 r. rozwiązanie umowy o pracę nie jest warunkiem dochodzenia odszkodowania. Jeżeli jednak pracownik rozwiązuje umowę z powodu mobbingu, powinien wskazać tę przyczynę w pisemnym oświadczeniu.

Pracodawca nie odpowiada automatycznie na zasadzie ryzyka w każdej sprawie. Jeżeli sprawcą był inny pracownik, znaczenie może mieć to, czy pracodawca wdrożył i rzeczywiście stosował skuteczne środki zapobiegawcze. Więcej o przesłankach opisujemy w artykule Odpowiedzialność pracodawcy za mobbing.

III. Ochrona dóbr osobistych

Pracodawca ma obowiązek szanować godność i inne dobra osobiste pracownika. Ochrona może wynikać z art. 11¹ Kodeksu pracy oraz – stosowanych odpowiednio – art. 23, 24, 445 i 448 Kodeksu cywilnego. W zależności od rodzaju naruszenia możliwe są między innymi żądania zaniechania, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, zadośćuczynienia albo odszkodowania.

Właściwa podstawa zależy od tego, kto dopuścił się zachowania, jakie dobro zostało naruszone i jaki uszczerbek powstał. Pozwanym w roszczeniu z art. 94³ KP jest pracodawca. Przy roszczeniach cywilnych konieczne jest odrębne ustalenie, czy odpowiedzialność ponosi bezpośredni sprawca, pracodawca czy – w konkretnym układzie – więcej niż jeden podmiot.

IV. Czy podstawy roszczeń mogą się zbiegać?

Nieprawidłowe jest kategoryczne twierdzenie, że art. 94³ KP zawsze jako przepis szczególny wyłącza art. 24 lub 448 KC. Sąd Najwyższy wskazał, że w określonych sytuacjach pracownik może oprzeć ochronę na przepisach o dobrach osobistych, także gdy zachowanie pracodawcy lub osoby działającej w jego imieniu jednocześnie wypełnia znamiona mobbingu.

Możliwy zbieg podstaw nie oznacza jednak prawa do podwójnego zadośćuczynienia za tę samą krzywdę. Sąd powinien ustalić, jakie dobro naruszono, jaki uszczerbek kompensuje każde żądanie i czy zakresy świadczeń nie pokrywają się.

W praktyce istotne jest również rozróżnienie sytuacji, w której pracodawca sam dopuścił się naruszeń, od sytuacji, gdy sprawcą był współpracownik, a zarzut wobec pracodawcy dotyczy braku odpowiedniej reakcji lub prewencji.

V. Znaczenie praktyczne

Przed sformułowaniem pozwu warto oddzielnie przeanalizować:

• czy zachowania były uporczywe i długotrwałe oraz spełniały pozostałe przesłanki mobbingu,
• czy mobbing wywołał rozstrój zdrowia,
• czy powstała szkoda majątkowa i z czego dokładnie wynika,
• jakie dobro osobiste naruszono i na czym polegała bezprawność,
• kto był sprawcą i przeciwko komu należy skierować konkretne żądanie,
• czy dochodzone świadczenia dotyczą różnych uszczerbków, czy tej samej krzywdy.

Materiał dowodowy może obejmować wiadomości, dokumenty pracownicze, zeznania świadków, nagrania, zgłoszenia kierowane do pracodawcy oraz dokumentację medyczną. Sam dobór dowodów powinien odpowiadać przesłankom każdego roszczenia.

VI. Podsumowanie

Ochrona z art. 94³ KP i ochrona dóbr osobistych nie są prostymi, wzajemnie wykluczającymi się alternatywami. Mogą się częściowo uzupełniać, lecz wymagają odrębnego wykazania przesłanek i prawidłowego określenia pozwanego. Jednocześnie nie jest dopuszczalne podwójne naprawienie tego samego uszczerbku.